نكته : خاص و عام بودن در عرف ، امرى نسبى و اضافى است . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص ( 421 - 420 ) . بحر العلوم ، محمد ، الاجتهاد اصوله و احكامه ، ص 84 . زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 2 ، ص 829 . موسى ، كامل ، المدخل الى التشريع الاسلامى ، ص 219 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 252 . سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 2 ، ص 1253 . منصورى ، خليل رضا ، نظرية العرف و دورها فى عملية الاستنباط ، ص 55 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 395 . ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 244 و 248 . نمله ، عبد الكريم بن على بن محمد ، المهذب فى علم اصول الفقه المقارن ، ج 3 ، ص 1021 . عرف خاص زمانى عرف شكل گرفته در شرايط زمانى خاص عرف خاص زمانى ، عرفى است كه به موجب شرايط خاص زمانى شكل مىگيرد ، زيرا زمان‌هاى مختلف به خاطر شرايط و اوضاع و احوال خاص خود عرف‌هاى مختلفى را مىطلبد ، مانند : معامله و بيع تلفنى و اينترنتى در اين زمان ، كه در گذشته وجود نداشته است ، و يا عرف‌هاى زمان جنگ كه مقطعى است ، و يا رواج برخى از اصطلاحات در زمان انقلاب . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 420 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 252 . منصورى ، خليل رضا ، نظرية العرف و دورها فى عملية الاستنباط ، ص 55 . عرف خاص صنفى شيوه رايج در ميان صنف خاص اگر شرايط خاص صنفى ، موجب پيدايش عرف گردد ، آن را عرف خاص صنفى مىگويند ، مثل اينكه اصولىها در باب استصحاب ، اصطلاح « يقين سابق » را به كار مىبرند نه « قطع سابق » را ، و يا در شكل پرداخت دست مزد ، معمولا در هر حرفه و صنعتى عرفى خاص حاكم است ؛ خياطان دست مزد شاگردان را هفتگى ، باغ‌داران و كشاورزان هنگام برداشت محصول ، و شركت‌ها و سازمان‌ها به صورت ماهيانه مىپردازند . به مجموع برنامه‌هايى كه در ميان اصناف وجود دارد ، عرف خاص صنفى مىگويند . منصورى ، خليل رضا ، نظرية العرف و دورها فى عملية الاستنباط ، ص 55 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 253 . عرف خاص مكانى رسوم رايج در منطقه‌اى خاص عرف خاص مكانى ، مقابل عرف خاص زمانى ، و به معناى رسم يا رسومى است كه در محل يا منطقه‌اى خاص معمول مىباشد ، مثل پوشش خاص زنان روستاها ، شهرها ، و مناطق خاص و يا عرف مربوط به نحوه فروش برخى كالاها كه در يك منطقه به وزن ، و در محلى ديگر به عدد انجام مىشود . منصورى ، خليل رضا ، نظرية العرف و دورها فى عملية الاستنباط ، ص 55 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 252 . عرف شارع ر . ك : عرف شرع عرف شايع ر . ك : عرف مطّرد عرف شرع عرف موجود در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله منظور از عرف شرع ، عرفى است كه در زمان شارع در عصر نبوت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله وجود داشته است ، مثل : استعمال لفظ « صلات » در عبادت مخصوص . در كتاب « المهذب فى علم اصول الفقه المقارن » آمده است : « القسم الثالث : العرف الشرعى و هو : اللفظ الذى استعمله الشارع مريدا منه معنى خاصا مثل « الصلاة » فانها فى الاصل الدعاء و لكن الشارع اراد بها شيئا مخصوصا . . . » . « 1 » در اينكه عرف شارع تا چه زمانى را دربر مىگيرد و از چه زمانى ، عرف متشرعه شروع مىشود ، نمىتوان تاريخ دقيقى بيان كرد ؛ ولى معمولا گفته مىشود عرف شارع تا اوايل نيمه نخست قرن اول هجرى ادامه داشته و از اواخر آن ، عرف متشرعه شروع شده است . از نظر اماميه ، از زمان صادقين عليه السّلام به بعد را عرف متشرعه مىگويند . نيز ر . ك : حقيقت شرعى . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 34 و 252 . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الرسائل الاربع قواعد اصولية و فقهية ، ص 106 . منصورى ، خليل رضا ، نظرية العرف و دورها فى عملية الاستنباط ، ص 53 . عرف صحيح عرف غير مخالف با احكام شرعى عرف صحيح ، روش گفتارى يا كردارى رايج ميان مردم است كه با احكام شرع مخالفتى نداشته و باعث از بين رفتن مصلحتى و يا به وجود آمدن مفسده‌اى نمىگردد ، مثل : متعارف

--> ( 1 ) . نمله ، عبد الكريم بن على بن محمد ، المهذب فى علم اصول الفقه المقارن ، ج 3 ، ص 1021 .